اگر تازه وارد دنیای طلاسازی شده و یا از هنرجویان طلاسازی طلاسازشو باشید، احتمالاً خیلی زود با یک ابزار ساده اما بسیار مهم روبه‌رو می‌شوید: سوهان و نحوه سوهانکاری در طلاسازی.
ممکن است در نگاه اول تصور کنید سوهانکاری فقط یعنی حرکت دادن سوهان روی فلز تا سطح آن صاف شود؛ اما در یک کارگاه حرفه‌ای، سوهانکاری یکی از مهم‌ترین مهارتهای دستی برای شکلدهی، اصلاح فرم و آمادهسازی قطعه طلا است.
کتاب شناخته‌شده «تئوری و عمل طلاسازی» اثر پروفسور ارهارت برپول نیز در ساختار خود بخشی را به «مهارتهای دستی» اختصاص داده است؛ کتابی که از منابع مهم آموزش طلاسازی محسوب میشود و تلاش می‌کند دانش مواد، ابزار و روش‌های عملی کار با فلز را در کنار یکدیگر آموزش دهد.
اما سوهانکاری اصولی دقیقاً چگونه انجام میشود؟ با طلاسازشو همراه شوید برای آموزش سوهانکاری طلاسازی.
سوهانکاری در طلاسازی چیست؟
سوهانکاری یکی از روش‌های اصلی برداشت کنترلشده فلز است. طلاساز با انتخاب سوهان مناسب و کنترل جهت و فشار حرکت آن، بخش‌هایی از فلز را حذف می‌کند تا به فرم، ضخامت، زاویه یا سطح موردنظر برسد.
بنابراین سوهان طلاسازی فقط برای صاف کردن سطح استفاده نمی‌شود.
از سوهان می‌توان برای:
- شکلدهی اولیه قطعه
- اصلاح ضخامت
- ایجاد سطح صاف
- ایجاد یا اصلاح زاویه‌ها
- فرم‌دهی به قوس‌ها
- تمیز کردن محل اتصال
- از بین بردن آثار اره
- آمادهسازی قطعه قبل از پرداخت
- اصلاح فرم انگشتر و قطعات مختلف
استفاده کرد.
منابع آموزشی تخصصی جواهرسازی نیز سوهان را یکی از ابزارهای اصلی برای برش، شکلدهی و صاف‌کاری فلز معرفی می‌کنند.
چرا سوهانکاری یکی از مهارتهای مهم طلاسازی است؟
یک هنرجوی مبتدی ممکن است فکر کند اگر ابزارهای گران‌تر یا دستگاه‌های پیشرفته‌تری داشته باشد، نتیجه کار بهتر خواهد شد.
اما در بسیاری از مراحل ساخت یک قطعه، هنوز هم کنترل دست طلاساز تعیین‌کننده است.
ممکن است یک قطعه با اره‌کاری مناسب بریده شده باشد، اما بعد از آن نیاز داشته باشد که با سوهان:
فرم دقیق شود، لبه‌ها اصلاح شوند و سطح برای مراحل بعدی آماده شود.
به همین دلیل، یادگیری سوهانکاری صحیح از مهارت‌هایی است که پایه کار دست طلاساز را شکل میدهد.
قبل از ثبت‌نام در آموزشگاه طلاسازی طلاسازشو با حضور در یک جلسه رایگان نحوه آموزش طلاسازی را از نزدیک تجربه کنید:
قبل از ثبت‌نام، یک جلسه واقعی کلاس آموزش طلاسازی و طلافروشی را تجربه کنید
انتخاب سوهان؛ اولین تصمیم مهم
همه سوهان‌ها برای یک کار ساخته نشده‌اند.
سوهان‌ها از نظر شکل، اندازه و زبری دندانه با یکدیگر تفاوت دارند. برای مثال، سوهان‌های تخت، نیم‌گرد، گرد، مثلثی، مربعی و سوزنی می‌توانند کاربردهای متفاوتی داشته باشند.
یک اصل مهم این است:
ابتدا ابزار را بر اساس شکل قطعه و مقدار فلزی که باید برداشته شود انتخاب کنید، نه صرفاً بر اساس کوچک یا بزرگ بودن سوهان.
برای برداشتن مقدار بیشتری از فلز معمولاً از سوهان زبرتر استفاده میشود و برای اصلاح و آمادهسازی دقیق‌تر، به‌تدریج به سمت سوهان‌های ظریف‌تر می‌رویم.
در منابع تخصصی نیز درجه برش سوهان به‌عنوان یکی از عوامل تعیین‌کننده میزان برداشت فلز و کیفیت سطح معرفی شده است.
آیا سوهان را باید رفت و برگشتی حرکت داد؟
این یکی از اشتباهات رایج هنرجویان تازه‌کار است.
دندانه‌های سوهان برای عمل برش در حرکت رو به جلو طراحی شده‌اند. بنابراین فشار اصلی باید در حرکت برش اعمال شود و در برگشت، فشار کاهش یابد یا سوهان از سطح جدا شود.
منابع آموزشی جواهرسازی نیز بر همین اصل تأکید دارند و توصیه می‌کنند در حرکت برگشت فشار روی سوهان وارد نشود.
پس یک حرکت صحیح را می‌توان به شکل ساده این‌گونه تصور کرد:
قرار دادن سوهان → فشار کنترلشده → حرکت رو به جلو → کاهش فشار یا جدا کردن سوهان → برگشت به نقطه شروع
این کار علاوه بر افزایش کنترل، به حفظ عملکرد دندانه‌های سوهان نیز کمک می‌کند.
فشار بیشتر یعنی سوهانکاری سریع‌تر؟
خیر.
یکی از مهم‌ترین چیزهایی که هنرجو باید در ابتدای یادگیری متوجه شود این است که:
قدرت دست جایگزین کنترل دست نیست.
فشار بیش از حد می‌تواند باعث شود مقدار بیشتری از فلز در یک قسمت برداشته شود و فرم قطعه از کنترل خارج شود.
در سوهانکاری دقیق، هدف این نیست که در کوتاه‌ترین زمان بیشترین فلز را برداریم؛ هدف این است که فلز را دقیقاً از جایی برداریم که باید برداشته شود.
این موضوع به‌خصوص در قطعات کوچک طلا اهمیت زیادی دارد، زیرا مقدار فلز باقیمانده می‌تواند روی فرم نهایی، وزن و تناسب قطعه تأثیر بگذارد.
سوهانکاری حرفه‌ای یعنی کنترل فرم
فرض کنید در حال ساخت یک رکاب انگشتر هستید.
اگر بدون توجه به فرم نهایی، سوهان را با فشار زیاد روی قطعه حرکت دهید، ممکن است:
- ضخامت رکاب در یک قسمت کمتر شود؛
- لبه‌ها گرد شوند؛
- تقارن قطعه از بین برود؛
- سطح ناهموار شود؛
- یا مقدار زیادی از فلز از بین برود.
بنابراین طلاساز باید دائماً سطح، ضخامت، زاویه و فرم قطعه را کنترل کند.
در واقع سوهانکاری حرفه‌ای بیشتر از آنکه مسابقه سرعت باشد، یک تمرین برای چشم و دست است.
سوهانکاری از زبر به ظریف
یکی دیگر از اصول مهم کار با سوهان، استفاده مرحله‌ای از ابزار است.
برای مثال، اگر مقدار قابل توجهی فلز اضافه وجود دارد، استفاده از سوهان بسیار ظریف منطقی نیست.
ابتدا فرم کلی ایجاد میشود و سپس با سوهان‌های ظریف‌تر، سطح و جزئیات اصلاح می‌شوند.
این کار دو مزیت دارد:
اول: زمان کار کاهش پیدا می‌کند.
دوم: کنترل بیشتری روی فرم نهایی خواهید داشت.
اگر از همان ابتدا بخواهید با یک سوهان بسیار ظریف مقدار زیادی فلز بردارید، هم زمان بیشتری صرف میشود و هم ممکن است سوهان سریع‌تر با براده‌های فلزی پر شود.
چرا تمیز کردن سوهان مهم است؟
در زمان سوهانکاری، براده‌های فلز بین دندانه‌های سوهان جمع می‌شوند.
اگر سوهان به‌طور مرتب تمیز نشود، عملکرد آن کاهش پیدا می‌کند و احتمال ایجاد خط و خراش نامطلوب روی سطح افزایش می‌یابد.
منابع آموزشی جواهرسازی نیز تمیز کردن منظم سوهان و خارج کردن براده‌های فلزی از بین دندانه‌ها را برای حفظ عملکرد آن توصیه می‌کنند.
این نکته شاید ساده به نظر برسد، اما در کارگاه حرفه‌ای همین جزئیات روی کیفیت کار تأثیر می‌گذارند.
وضعیت گرفتن قطعه و سوهان اهمیت زیادی دارد
فقط حرکت دست مهم نیست؛ نحوه قرار گرفتن قطعه روی میز کار یا بنچ‌پگ نیز اهمیت دارد.
قطعه باید تا حد امکان ثابت باشد تا هنگام حرکت سوهان جابه‌جا نشود.
وقتی قطعه حرکت می‌کند، کنترل مسیر سوهان کاهش پیدا می‌کند و احتمال ایجاد سطح ناخواسته افزایش می‌یابد.
در آموزش‌های تخصصی جواهرسازی نیز ثابت نگه داشتن قطعه و استفاده صحیح از بنچ‌پگ یا گیره از اصول پایه سوهانکاری معرفی شده است.
سوهانکاری صاف با سوهانکاری منحنی یکسان نیست
یکی از نکات مهمی که هنرجو باید با تمرین یاد بگیرد این است که حرکت دست برای همه فرم‌ها یکسان نیست.
برای یک سطح صاف، باید حرکت و تماس سوهان به‌گونه‌ای کنترل شود که سطح تخت باقی بماند.
اما هنگام کار روی فرم‌های گرد، منحنی یا قسمت داخلی انگشتر، وضعیت دست و مسیر حرکت سوهان باید متناسب با هندسه قطعه تغییر کند.
به همین دلیل است که یادگیری واقعی سوهانکاری فقط با خواندن توضیحات اتفاق نمی‌افتد.
چشم، دست و ابزار باید با هم آموزش ببینند.
بزرگ‌ترین اشتباه هنرجوی مبتدی چیست؟
یکی از اشتباهات رایج این است که هنرجو قبل از آنکه فرم قطعه را به‌درستی بررسی کند، شروع به سوهانکاری می‌کند.
در حالی که بهتر است قبل از هر حرکت از خودتان بپرسید:
قرار است چه مقدار فلز برداشته شود؟
از کدام قسمت؟
سطح نهایی باید چه شکلی باشد؟
بعد از سوهانکاری چه مرحله‌ای انجام خواهد شد؟
این نگاه باعث میشود سوهانکاری از یک حرکت مکانیکی به یک فرآیند کنترلشده ساخت تبدیل شود.
رابطه سوهانکاری با پرداخت نهایی
گاهی هنرجو تصور می‌کند اگر در پایان کار پولیش خوبی انجام دهد، تمام ایرادات سوهانکاری از بین می‌رود.
این تصور اشتباه است.
پرداخت و پولیش برای اصلاحات بسیار ظریف مناسب‌اند، اما نباید از پولیش انتظار داشت که اشتباهات اساسی در فرم قطعه را جبران کند.
اگر سطح در مرحله سوهانکاری دارای شیار عمیق، ناهمواری یا فرم نادرست باشد، پرداخت بیشتر ممکن است فقط بخشی از مشکل را پنهان کند و حتی باعث کاهش ضخامت قطعه شود.
بنابراین یک اصل مهم در ساخت زیورآلات این است:
هرچه سوهانکاری دقیق‌تر باشد، مراحل بعدی کنترل‌شده‌تر و نتیجه نهایی بهتر خواهد بود
اگر می‌خواهید طلاسازی یاد بگیرید، از سوهانکاری ساده عبور نکنید
کسی که قصد دارد طلاسازی را به‌صورت حرفه‌ای یاد بگیرد، نباید تصور کند مهارتهای ساده کارگاهی اهمیت کمتری از تکنیک‌های پیشرفته دارند.
اتفاقاً بسیاری از مهارتهای پیشرفته بر پایه همین اصول ساخته می‌شوند.
اره‌کاری، سوهانکاری، خم‌کاری، لحیم‌کاری، فرم‌دهی و پرداخت، هرکدام بخشی از زنجیره ساخت یک قطعه هستند.
کتاب برپول نیز دقیقاً با همین نگاه شناخته میشود: پیوند دادن دانش نظری مواد و ابزار با نیازهای عملی حرفه طلاسازی. نسخه‌های مختلف این اثر طی دهه‌ها به‌عنوان منبع آموزشی و مرجع حرفه‌ای طلاسازان مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
جمع‌بندی
سوهانکاری در طلاسازی فقط «سوهان کشیدن روی فلز» نیست.
یک طلاساز باید یاد بگیرد:
سوهان مناسب را انتخاب کند، قطعه را درست نگه دارد، فشار را کنترل کند، در مسیر صحیح حرکت دهد، مقدار مناسب فلز را بردارد و دائماً فرم نهایی را بررسی کند.
این مهارت با تمرین مداوم به وجود می‌آید؛ به‌خصوص زمانی که هنرجو از همان ابتدا زیر نظر استاد، کار را عملاً روی فلز تجربه کند.
اگر به حرفه طلاسازی علاقه دارید، یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت این حرفه این است که قبل از ثبت‌نام، محیط واقعی آموزش و نحوه کار با ابزار را از نزدیک ببینید و تجربه کنید.
بیشتر بخوانید:
آموزش اره‌کاری در طلاسازی؛ از انتخاب تیغه تا برش دقیق
آموزش لحیم کاری طلا و نقره | ساخت لحیم، اصول جوشکاری و نکات حرفه‌ای
در شبکه‌های اجتماعی همراه ما باشید:
کانال آموزش طلاسازی و طلافروشی طلاسازشو
صفحه آموزش طلاسازی و طلافروشی طلاسازشو
کانال یوتیوب طلاسازشو
سوالی دارید؟
در بخش دیدگاه‌ها مطرح کنید یا با شماره ۰۹۳۷۶۲۸۶۲۱۴ تماس بگیرید تا پاسخ دهم.
موفق، حرفه‌ای و پرتوان باشید.
سوالات متداول سوهانکاری در طلاسازی
سوهانکاری در طلاسازی چه کاربردی دارد؟
سوهانکاری برای برداشتن کنترلشده فلز، اصلاح فرم، ایجاد سطح و زاویه و آمادهسازی قطعه برای مراحل بعدی مانند پرداخت استفاده میشود.
برای طلاسازی چه نوع سوهانی مناسب است؟
انتخاب سوهان به شکل قطعه، مقدار فلز قابل برداشت و میزان ظرافت کار بستگی دارد؛ سوهان تخت، نیم‌گرد، گرد و سوزنی کاربردهای متفاوتی دارند.
آیا هنگام سوهانکاری باید به سوهان فشار زیادی وارد کرد؟
خیر. فشار زیاد کنترل کار را کاهش میدهد. فشار باید متناسب با نوع سوهان، جنس فلز و مقدار موردنظر برای برداشت باشد.
چرا سوهانکاری یکی از مهارتهای مهم طلاسازی است؟
چون بخش زیادی از شکلدهی و اصلاح دقیق قطعه با کنترل دست و سوهان انجام میشود و کیفیت آن روی مراحل بعدی ساخت و پرداخت تأثیر دارد.
آیا می‌توان اشتباهات سوهانکاری را با پولیش برطرف کرد؟
همیشه نه. پولیش برای اصلاحات سطحی مناسب است؛ اگر در سوهانکاری فرم یا ضخامت قطعه بیش از حد تغییر کرده باشد، پولیش نمی‌تواند آن را به‌طور کامل جبران کند.